V-Құлшылық ұғымдарының философиясы. Ақыл арқылы, ақылды сынау арқылы өзіңді-өзің тану


V-Құлшылық ұғымдарының философиясы. Ақыл арқылы, ақылды сынау арқылы өзіңді-өзің тану.

Адамзат баласы мейлі қандай тағдырмен қандай заманда өмір сүргенмен бұрынғы өткен заманның да белгілі бір ақыл-ой қуатын тағдырында қайдалауы да хақ. Сонымен бірге өткен заманың күнәлі әркеттерін де тағдырында жазылып мұнан тазаруға да тиісті болмақ. Әрбір адам баласы өз тағдырының өзі қожасы болуы да сөзсіз. Сондықтан мұндай тағдырындағы қайшылықтарды себептерді меңгеру үшін замандық білімді меңгерумен, құлшылығы арқылы таза ақылдан қуат алумен әрбір пенде мұндай күнәлік, жандық қарсылықтардан, негізделуден өз тағдырын құтқару керек. Мұндай жағдайда дін құлшылығы тәубеге келу деген ұғым бар. Тәубеге келуді Абай атамыз ескерткендей әрбір кемелдік жасқа жеткен өзін-өзі ақылды санаған пенде өзіне-өзі есеп беріп, ақылдың кемелдігіне келгенше өмір сүру барында жинаған ескі әдеттерден, бедел абыройдан атақ дәреженің, білімділіктің буы арқасындағы өзінен-өзі артық болған, асып-тасыған мінездік еркешеліктен арылу үшін өз ақылын сынаумен бірге, ақыл туралы білімді де меңгеруге қандай жағдайда ақылдың азып, қандай жағдайда ақылды тазартып жетілдіруге болатын себептерін меңгеру үшін де негізделуден арылуға өзіне —өзі есеп беріп, ақылын сынауды осыған сай өз әрекетін байсалдылыққа, сабырлыққа, өзгеден кішік болуға естілікті, үлкендікті меңгерудің тәрбиесін де білу керек. Және қоғамдағы болып жатқан жағдайға да сырттай сын көзбен қарап, жақсылық пен жамандықтың, ақ пен қараның өз ара арпалысын т,б түрлі себепші мен себептердің әркетерін де бағалауды меңгеру де керек. Осындай жағдайда біздің ақылымызды қалыптасқан мінезіміздің қақпанынан, қоршау шеңберінен еркіндікке кеңістіке шығарып, ойлау қабілетімізді шыңдау арқылы түрлі меңгерген білімге байланып тірі болудан қалған ақылымызды қайта тірілте аламыз. Қазіргі таңда әлемдегі барлық болып жатқан әлемдік өмір қабындағы барлық елдердегі тұтастай алғанда жақсылық жаманшылық мейлі экономикалық өркендеу немесе дағдарыстардың бүлікшілдіктермен түрлі жағдайда пайда болып жатқан өз ара қақтығыстар, соғыстардың да басты себебі еркіміздің ақылға бағынбауынан, тылсымнан оқылатын аян, уахи шындыққа таза ақылға қарсы шығудан, осы тұрғысында тәжірибеге айналған дәстүрлік нақылдарға, аманаттарға ортақ ақылға жүгіне алмаудан, рухани азығындықтан ғана пайда болып жатқанын болжаған есті адамға бұның негізі дінін тазартып дәстүрлік мінезі мен ұлттық, халықты ортақ қылықтарын қалыптастыратын әрбір пенденің жан дүниесін қалыптастыратын жаратылыстың мәнін ұғынып, өлім ақирет заңдылықтарының ақиқатын түсінуге, өз тағдырының есебін көріп меңгеруге ізігілікке, тақуалыққа өз ара жақсылық сауап жасауға, тектерін тазартып артындағы ұрпақтарына жақсы із қалдыруға деген ниет пиғылдарын қалыптастыруға өзін-өзі тануға әрекет ету керек. Мұндай жағдайда ата-бабамыздан мирас болып қалған ақылдарды ұғына алмаудан ғана ақылымыз қақпанға түсіп зардабын тартып және замандық қуаттардың жетілген қозғалысына сай келетін ойлау, пайымдау қасиеттерін жетілдіретін ақылдың, білімнің жетіспеушілігінен әлем халқының рухани түрде ұйқыға кетіп одан оянатын, оятатын ойшылдықтың философия даналықтарының, тәжірибелік ғылымының тоқтауынан пайда болып жатқаны әзірге аңғару мүмкін емес.

Ойшылдық туралы, адамзаттың жай күйін жетілдіру, сана-сезімін қалыптастыру деген ескі білімдеріміз теориялық сөз жүзінде түрлі мектептерінің болғанымен, ал тәжірибе жүзінде қарекеттік ақыл тұрғысында ескі әдеттерді қайталғанмен, ал жетілген танымдық ізгілікті ақыл тұрғысында мүлде дамымаған десек жаңсақтық емес. Және осы тұрғыда бұрынғы діндегі сопылық мектептерінің, философия, психология тұрғысындағы даналықтардың білімі талай замандар тезгісінен өтіп, өз міндетін атқарып, заманың өрісі кеңіген білімін түсіндіруге қабілетісіз болып, тозығы жетіп бізге жеткен тәжірибелік қаракеттік интелектік ақыл тұрғысында да нәтиже бермей керісінше адамзат ақыл ойының қақпанына бағзы замандағы қайғы-қасіреттерін, қаркеттерін қайта туындатуға ғана қызмет жасауға айналды. Осы тұрғыда ғылымның ақ бұлағы болған дін мектептеріміз, шіркеу, мешіттерміз, түрлі топтардағы сопылық ұстанымдарымыз заман талабына қарай ақылдың түрленіп қайта жаңғыруын жетілуін қалыптастырып ізгілік, тақуалық дарындылқтарды, діндарлықтарды қалыптастыратын алдыңғы бөлімде ескертілген ақылдың 6-сипатының соңғы екі қадамы осындай жағдайда өз қызметін атқаруға діндар ғалымдардың теологтардың тәжірибелік философиялық пайымдаулары мен құдайдың хақиқатынын меңгеруге, хикметін сездіруге жол ашатын құлшылық әркеттерінің үлгілері де мүлде жоғалып, керісінше мұндай ғалымдардың өзі өткен заман ақылынан туындаған білімдерге негізделіп, оны осы заман даму заңдылыған қағида қылып алудан; бар ақылдың өзі өліп, жаны жетілмей, иман қуаты жүректерге енбегендіктен, біртұтас дінді бөлшектеп мешітерге тығып, ғылымнан дәстүрден арасын ажыратып мешіттерді өзін түрлі топтарға ұстанымдарға масһабтық білімдерге бөліп, өз ара қырқысуға ғана ел билеуші зиялы қауымның өз қолымен мәжбүрлеп жатқаны жалған емес.

Сонымен біздің ғалымдармыздың, зиялы қауым өкілдерінің философиялық пайымдаулары мұндай жағдайда; «халықтың сана —сезімін жетілдіру керек» дегені құр қиялдық сөз жүзінде ғана қалып, оның білімі ішкі сыры қандай деген сұрауға жауаптың да болмауы сөзсіз. Бұрынғы замандағы меңгерген ақыл туралы білімнің де тоз-тозы шығып, мұндай білімдердан тәрбие алған ел биліктің саясатында халықтардың жындылғын артыруға, мастануға бақытты тұрмыстың нышаны деп ойлаған дүние байлығының соңына түсіп, дүние табуға негізделген заңдарды шығруға және оны қадағалаушыларға деген табынуды қалптастырғаны да сөзсіз. Мұндай адамзат ойынан ғана пайда болған шешімдерді, пайымдауларды дінімізге айналдырып, соған ғана табынып құлшылық ету әрекетін ғана туындатып, түрлі ұлттардан тұратын халықтарды одан әрі рухани батпаққа батыруға қызмет жасап жатқаны да хақ. Және қазіргі әлемге өзінің рухани тұрғыда жетілуде заманға сай жаңашылдық тың істерімен үлгі болып, шаруашылық өркениетін қалыптастыруда тез дамып келе жатқан қазақ елінің де бүгінгі мақтан тірлігіміз алға қойған болашағымызда әлем халқының шаруашылығы дамыған елдерінің өткен шағынан құралып, біздердің мақсатымыз өз жолымыз түгіл, олардың қайғы-қасіретке бүгінгі рухани азғындыққа әкеліп тіреген тағдырындағы рухани қуат болып бейнеленген қасіретті ақылдары біздер үшін қосымша жүктелумен бірге бүкіл халқымыздың азғындауын, тегінің әлсіреуін және түрлі қайғы-қасіреттермен ұрпақ сабақтасуының тежелуіне де соқтырғаны әзір байқайтын даналар, ғалымдар шыға қойған жоқ арамыздан. Себебі ақыл туралы оны меңгеріп және білімді ақылымызға қалай жан беріп, сана-сезімді ішкі жан дүниелік мүлкін дамыту туралы мүлде білім жоқ, ал философилық, психолгиялық білім деп атап жүргендеріміз тек сыртай пішілген ой жорыған, сандық өлшемсіз қиялдан туған долбарымыз ғана бар. Олай болса енді кімнен үйренуміз керек? Әрине өзіміздің тарихымыздан, даналарымыздан олардың бізге қалдырған үлгісі ата салт- дәстүрінен деген ұғымның өзінен-өзі сұранып тұрғаны да сөзсіз.

Бірақ біздің бүгінгі меңгерген біліміміз амалға яғни рухани негізделген қаракетік ақылға айналып, ал адамдық, ұлттық болмысымызды анықтайтын жалпы жағдайда хайуандық әркеттерден ерекшелейтін сезімдік ақылымызға жандық негізімізді, қан тегімізді қалыптастыруға, оған үнемі қуат қосып дамытуға негізделген сезімдік ақылымызды қалыптасыратын ар, ұят, дін дәстүрімізді ел билік заңмен тиым салып, жалпы бұл ақылдық шамамызды сақтауға тиісті ата заңымыз болғанымен оны ұғынып, ұстануға деген ақылымыздың шамасы келмейді. Сондықтан ата заңымыз мемлекет заңының жаны болудан қалған. Себебі оған қарсы заңымыз және надандығымызға себепші ар, ұяттан сұраусыз қалыптасқан ел билеудің еркіндік атты әлемдік салты да біздің тұрақты ұстанымызға, ата заңымызға қарсылық қылып терістеуге айналып алғаны да хақ. Бұл тұрғыда АР білімін мегеру, адамгершілік ұятты сақтау меңеруді қадағалудан ел билік заң тұрғысында бас тартқан дінсіз аталып, оны халықтың өз еркіне қалуына қалдырған елміз. Сондықтан ұяттылықты сақтау туралы бірде-бір заңы жоқ ақылсыз, жансыз білімге табынған мемлекетке айналып алдық. Ұятсыздық белең алғанда сезімдік ақылдың тірі болуы да жан қуаттармыздың жетілуі де мүмкін емес. Олай болса осы жанды таза ұстап тұруға, жетілдіруге қызметке тұруға тиісті сана-сезімді жетілдіру ұстанымы туралы әңгіме де бос ертегі ғана. Керісінше сана-сезімді аздыруға негізделген; еркіндік, әйел еркек теңдігі деген құдайға, жаратылыс заңына, ғылымға ашық қарсы болған ойдан шығарған заңымыз да бар елміз. Ал енді қаракетік ақылымыздың білімге негізделген жағы бізде өзінің шамасынан да асып түсіп, әлемнің бар білімділік тәжірибесін өзіміздің жарқын болашағымызға айналдырып тіптен тәрбие, ұлттың ұрпақтың болашағы дегенің өзі білімді меңгеру арқылы тек өндірісті, шаруашылықты меңгеріп қалайда білімді және бай мемлектеке айналуға деген ниетке ғана байланып қалған. Біздің сана-сезіміздің мүлде жұмыс істеуінің тоқтағаны ақылымыздың өлгенінің басты белгісі біз жансыз тәрбиесіз білімділікті ақылдылық деп қабылдайтын дәрежеге жетік. Білім тәрбиден жанданып және жанды білімнен ғана ақыл өркенін жаяды. Сондықтан білім ортақ негіз болып ал тәрбиенің ұлттық діндік еркшелігне байланысты әр ұлттың нәсілдік қуатық еркешлгіне қарай, ақылдық қуатының шамаларыда ділдік сапасына байланысты қалыптасады деп түсіндіретін болсақ, бұл ұғымды пайымдайтын қазақ елінен діншілерді былай қойғанда философ, психолог ғалымдарды табу да мүмкін емес. Себебі текті қазақшалауға болады, әкеңнің атаңның атын өз атыңа тіркеп алсаң текті боласың немесе таңбаны өзгертіп түркі елдермен таңбалық ортақ қатынасты қалыптастырыу арқылы ақылды боламыз деген рухани дамудың заңдылығына, құдай еркіне ашық қарсылықты ұйымдастырып жүрендердің өзі осы философ, психолг, зиялы қауым ел билік өкілдері екенін білсеңіз мұндай негізделуден қандай болшақта қайғы-қасірет туындайтынын сөз қылудың да пайдасы аз. Мұндай негізделген надандықтан білім алып жетілген атақ шенмен, жоғары лауазыммен бағалаған қауымның ішінде ақыл туралы, рух пен жанның, ойдың өлшемдері туралы сұқбатқа түсудің өзі де есерлік қана. Ал дін ғұламаларының, философтардың ақылдың төрт сатысын үнемі ескертумен пайымдап түсіндірумен өткенін енді ертегідей қабылдаймыз. Мысалы Әл —Кинди ақылды; 1. Алғыр ақыл, 2. Сылбыр ақыл, 3. Табынышты ақылы, 4. Көлгір ақыл деп бөлген екен. Ақылдың нақты үш сипатын Әл-Фараби атамыз ғана анықтап берген. Сондықтан Алғыр ақыл- қаракеттік интелектің аңғарымпаздығы, Сылбыр ақыл-сезімдік ақылдың аңғарымпаздығы, Табынышты ақыл-Біліммен әрекетке, жындық қуатымызға негізделген қаракеттік ақылымыз болса; Көлгір ақыл- (алдамшы) сезімдік ақыл болып табылады. Енді ақылдың (таным, даналық) даналыққа екі қадамы (5;6) деген қазақтың әулие даналарының ғана еншісіндегі; «Төртеу түгел болса (5 таным) төбеден келеді. Алтау (6-ақылың) араз болса ауыздағы кетеді.» деген құпия жандық, рухани білім болып табылады. Сонымен дін масһабымызда сенім мен иманың жанмен, рухтың және сеп пен себепшінің жаратылыстық сипаттарының ғылымын талқылаудан қашып, бәрін бір ұғымға негіздеп, құранды тек арапшадан оқып түсіну керек дегенің өзі ақыл туралы білімнің болмауынан өздерінің ескі білімге негізделуінен айрылғысы жоқ сондықтан діннің өркениетін мойындап тәубеге келуден ашық бас тартуын жасыруға ғана бағыталған тажалдық әркет болып табылады. Сондықтан мұндай білімнен аса алмай негізделуден ақылдың жансыз білімге айналуынан, дін жолына бет бұрған адам баласын ақылын жетілдіріп, бой арын тазартып жан дүниесін ақылмен түсінуге емес, керісінше надандыққа бағзы замандағы ақыл иелерінің іс әркеттермен ған меңгеріп, ұғынып бірге адасуға түскен бар қателіктерін де қайталап, шатасқаны сонша, қазіргі таңда білім тұрғысында ненің дұрыс ненің бұрыстығында болжаудан дінді пайымдауға ақылымыздың тірі болуына да қалғаны сөзсіз.

Мұндай жағдайдағы біздің болашаққа деген ұлттық даму жол-жобамызда бұрынғы өткен замандағы белгілі бір кезеңдегі ақылдың жетістіктері бүгінгі білімімізге айналғанымен, ал бүгінгі заманның уақыт тағыдыры жылдамдығы өзгерген сонымен бірге қуаттылығы артқан түрлі жаратылыс себепшілерін меңгеруге арналған ақылымыз өсіп-өнбей, шығармашылық өкілдері зиялы қауым арасында ақылдың 4-дәрежесін меңгерген қасиетті адамдар болғанмен соңғы екі қадамды ізгілік арқылы «Өлі риза болмай тірінің ақылы байымас» деген дәстүрлі әрекеттермен тек құдайдың, аруақтардың жәдемімен ғана меңгеруге болатын мойындауға шарасыздық және қарсылық танытудан ел тұтқасын ұстағандардың, ел билеушілердің философиялық дарындылғы жетіспегендіктен, болашаққа жоспар құруға ойдың ұшқырлығы да жоғалып, оның орнына заманға сай болумен өндірісте даму жолын ғана таңдап, алып екінші негізгі рухани өміріміз көлеңкеде ұмыт қалып, сондықтан арсыздыққа тез бейімделіп, мұндай жағдайда дамуға қабілетті қарсылық күштердің ықпаланда қалған сезімдік (көлгірситін) ақылды дәріптеп, сезімдік аңғарымпаздығы (шындыққа, дәстүрге негізделген -сылбыр ақыл) болған жеке адамдарың пәтуасы ертегі жындылық болып көрінетін қалыпқа түскені де сөзсіз. Сондықтан қаракеттік (білімге, өнерге табынышты) ақылымыз біліммен байланысты әлемнің бар жетістігін алғанымен сезімдік ақылды тазартып, екі арасын қосып адамзаттың талантын ашатын, рухын тазартып, киелі рухқа жалғап тірі ақылды (Бір ақылды) қалыптасытыратын дәстүрлі дініміз ата жолымызды тұншықтыруға арналған сырттан салған тажалдық білімнің қазақ елінде өз мақсатын орындауға ел билігі заңмен жәрдем беріп және мұны тұрақты түрде қадағалап құдайдың лағнетінің артыруына ғана себепші болып жатқаны рухани ахуалымызды бағалайтын да білімді қоғам өкілдері өз ара партияға бөлініп, ұлттық адамгершілік руханиятымызды мүлде өздері де меңгеруді былай қойғанда, бұған талаптанғандарды да ақпарат тұрғысында басып, жаншумен қудалаумен айналысып кеткені де жасырын емес.

Демек біздің ақыл-ой еркіндігіміз шектеліп, заманаға сай қалыптасуын тоқтатып, біздің өмір сүру салтымыз өткен шақтың және өзге елдердің де жүздеген жылдар бойы талай қателіктермен, қайғы қасіретпен де өткен, бүгінгі таңда шаруашылығы тұрмысы жақсарғанмен, ал рухани тұрғыда тығырыққа, түрлі ауру қасіретке айналған даму жолына негізделіп және олардың арқалаған жүгінде сол қалпында біздердің тәніміздің тез қабылдап сіңіруіне біз ерікті түрде жағдай жасап жатқанымызды да аңғарудан қалдық. Біздердің білім тәжрибемізбен бірге әдет, салтын да қоса алғандықтан тарихи өткен шағына жалғанған сезімдік, қаракеттік ақылымыз ондай елдердің жақсылығын, қуанышын, рахат сезімдерін білімге байланған ақылдарын сол қалпында қайталағанмен, ал біздің тәніміздің де өз ерекшелігі жер анамызға табиғатымызға, азықтық тағамдық еркешелігімізге байланысты даму заңдылығымен ділдік қабылдауымыздың да рухани жындық тұрғыда түрлену даму сатысы да ерекшелік болып және жанымыздың тілге, сөз байлығына тәуелді болып; тербелістік, ырғақтық, құйынды өрістік рухани қозғалыстық ақпараттарды сіңіру қабылдау жылдамдығы да өзгеше болғандықтан, өзіміздің тарихи өткен замандағы ақыл жетістігіне қарсы дамыған қарсылық қара қуаттарды да қос сіңіріп, біздің енді сыртымыз ұлттық болмысыздың ерекешелігі болғанмен, керісінше ішкі рухани жан дүниеміз өте тез жылдамдықпен әлемнің бар нәсілдік белгілерін сіңіріп ішкі болмысыз біріміз арапқа, біріміз негірге, біріміз европалыққа немес қытай, кәріске ал көпшілігіміз жер бетінен жоғалған жоңғар, қалмақ тағы басқа лұт қауымы сияқты нәсілдердің азған жын-шайтандық қуаттарымен жүктеліп, енді солардың қаракетік болмысын қайталаумен айналысып кеттік. Сондықтан өмірден жоғалып отырған күнәлі болмыстың күш-қайрат қозғалыстың себепші болған қара нәсілдік қуаттың басымдылғы пайда болып, ойынпаздық, жындылықтың бар түрін тез меңгерумен, ештемеден жиркеніп арланудан тиылып және бір ұлттың ішінде, бір тілде болғанмен өз ата-баба мирасынан қалған сөзімізді әркім әр түрлі түсініп және сөзден арланып қысылу деген сезімнің аңғарпаздығы мүлде жоғалып, білімге ғана негізделген пәтуаларды өлі ақылға айналдырып, өз ара қырық пышақ болып немес көбіміз рухани ұйықтап кетіп, әлемдік рухани дағдарыстың да көшіне қосылып алдық.

Мұндай өлі ақылдың әрекетінен қандай да бір қоғамдық дамудың өзгерістерін құдайлық идеяларды таланты адамдардың қакеттік ақылдың арқасында жүзге асыруға деген ойларын қорқыныш, құлдырау, кедейлікпен ұлт тұрғысында жоғалып кетудің түсінігін, пайымдауларын туындатып жүрген ұлтшылдардың бүлікшілікке бастауы да адамзат ақылының неге шамасы жетпесе ойлау қуаты шабандыққа түсіп, замандық діндік сынақтардың, тағдырлық ұлтаралық өза ара қосылуға, ортақ шаруалармен әркетерді қалыптастыруға сауда —саттықта болуға деген әркетерінің мұндай бұрынғы тарихи оқиғалар мен білімге негізделіп қалған адам баласын сансында сезімдік ақылдың әркетімен қорқыныш пайда болып, ойда бейнеленіп бағзы заман оқиғаларының сезімдік ақылдың қайталуымен, жаңғыруы да болады. Ақыл дегенің Алланың, жаратқаның бірлігін мойындаудан, жартушыға деген тәукелшіл ықылас сенімнің тазалығынан, ар ұяттың өніміне тәуелді қалыптасатынан да және ақылдың көңілге, сезімдік ақылға тәуелді ескі оқиғаларды да қайталауға түсіп кетені де білген жөн. Және ақылдың адам ағзаларың қалыпты түрде бой тазалығына байланысты рухани зейнетелуіне сыртқы ішкі әсерлерге, барлық жер әлеміндегі қуаттардың өзгеріс ағысына, ішкен жеген азықтың тазалығына да тәуелді түрде өсіп-өнуіне мүмкіндік болады. Ақылдың бұл тұрғыда психология біліміндегі; Жете, зерде, зейін, сана, жат, жады, зеректік деген қуаттық жәрдемшілері барын да білген жөн. Енді әрбір нәрсенің қуаттардың өз ошағы орны адамзатың тәнінде рухани үйлері болатынын да ескерсек, онда; 1, Жете-мимен байланысты ұйқыда қуаттанады. 2.Зерде-Құлақпен байланысты есту қабілетін артырады. 3.Зейінділік-көзбен байласты жұлдызбен жалғанады. 4.Сана-терімен, төбемен байланысты аспан әлемімен жалғанады, жүректе, қанда негізгі рухани үйі болады. 5.Жат-адамазаттың жаттау, есте сақтау қабілетінің бірі болып —білек арқылы жермен, топырақпен жалғанады. Мұның жұбы; Жады-қос жаурынмен, тілмен, тілдік білімен байланысты жетіледі.6.Зеректік-көкірекпен, көңіл сезімдік ақылмен байланысты рухани үйлері балтырмен, тіземен жалғанады. Бұл жерде сана адамзаттың ар ұятмен және осы қуаттардың бәрімен бірдей қатынаста тұратындықтан ақылдың негізгі сүйенетін көмекшісі болып, жалаңаш бойсыз, ұятсыз, басын қорғамаған мейлі әйел, еркек адам баласында Сана қуатының қалыпты болуы мүмкін емес. Және шариғат, дін тазалығы, тақуалықсыз сана-сезімді білім арқылы жетілдіру деген надандық пәтуа болып шығатыны да хақ. Сонымен бірге естіліктің, естиярлықтың негізгі қуатылығы Жат пен Жадыға тәуелді болғандықтан жер ана рухы мен тіл біліміне байланысты яғни адамзаттың барлық білімінің жандық сапаға айналуы; діл мен тілі біліміне тәуелді болатыны да сөсіз. Діншілердің құранды басына ааяғына дейін жатаудың адамың біліктілгін артрады деп түсініп ал негізінде білмді тоқымай яғни жадылық қасиетті меңгермей, жатап алған да надандықты туындатады. Ақылды өсірмейді. Сондықтан керекті білімді жаттап алумен бірге адамзаттың көрген білген, естіген білімдерін, өмір тәжрибелерін жадына тоқуына тіл білімі де тәндік тазаруға, ағзалардың қалыпты өсіп өнуіне байланысты болып; 1. Тамыр тереңдігі, 2.Қан айналымы;3. Дем алу, 5. Өңеш тікенектері тегіс болу, 6. Табан тамырының ұзындығына тәуелді өз қуатылығын өрістік тазалығын сақтайды, қалыптасады. Сонымен енді тіл білмінің жұбы болған болашақ жан ғылымының жазбаларында кеңірек талқылайтын діл және оның білмінің сипаттарын қоссаңыз; Иман және иман келтіру дегенің өзі тіл білімін меңгеруге тәуелді екені хақ. Адмазаттың барлық бақытылығы да өркениеті мен тектілігін сақтауы да немесе қайғы қасіретпен, түрлі ауруларға ұшрап жер бетінен жоғалуы да қазіргі таңдағы барлық рухани дағдарыс негіздері да ақылдың дәржесіне байланысты екені де хақ. Ақылдың тазалығы мен қуатылығы естіліктің кепілі болмақ. Ал естіліктің барлығы біріншіден денсаулықтың кепілі болуы керек. Дені сау адам баласы; 2.Өзінің қуатының шамасын аңғаруға қабілеті болып, соған қарай жүк көтеруге ақылын жұмсайды. Өз әлінен аспау жағында бақылай алады. 3. Қай жыныста екенін, кәсіптік ерекшелігін аңғаруға қабілетті болып, мұндай адамдық қасиетін жетілдіруге сақтауға да барын салады. Және орынсыз өзге жыныстың ісіне араласудан бойын да тежеп денсаулығын сақтауды да біледі. 4.Өзінің және ақылының, қуаттарының өнетінін қандай жағдайда тежелуін, қайғы-қасіртке тап болуын да аңғаруға қабілетті болып дүниеден өз үлесін шамасына қарай қанағатпен, шүкірлікпен алуға да әрекет қылады. 5.Есті адам баласы өзінің міндеті түрде өлетінін және өлу үшін жаралағанын біліп, өлім себептерін туындатын түрлі кеселдерден, кедергілердін, қауып қатерлерден сақтанудың шараларын меңгеруден ешқашан бас тартып қашпайды. Мұндай жағдайда арына құл болып, дүние байлығына құл болудан сақтана біледі. Үнемі ізденісте болып, кез келген адамды ақылды тыңдай біліп, өзін-өзі сынап жетілумен болады. Сонымен біз естіліктің шартын ұстана отыра ақыл туралы тереңірек зерделеп білген сайын біздің ақылымыз тіріліп, ой қуаттарын да қабылдауға өңдеуге қабілеті арта беретіні де сөзсіз. Ал ой деген әрбір нәрсенің қарама-қарсы жағы болып табылады да, біздің қоршаған әлем кеңістігінің бәрі теріс ойлардан тұрып біздердің бос кеңістік немесе «ваккум» деп қабылдайтын нәрсеміз шындығында теріс ойдың ошақтары болып табылады. Теріс қуатың қасиеті өзіне тарту күшінің сіңірудің қабілетілігі зор болады. Мұндай жағдайда еркек оң қуатты болса, әйелзаттары теріс қуаты болып осы «вакум» қызметін де атқарады да өзіне қандай да рухани бейнеленген ақпараттарды еркін қабылдап оны ер азаматқа жұқтыруға, сіңіруге қабілетті. Себебі әйел ердің қабырғасы ішкі дүние мүлкінен пайда болған. Сондықтан адамзатқа сыртқы еркіндік жағдайында керісінше қарсылық күштердің ықпалына түсуге олардың еркіне бағынауға тиісті болып, ал ешкі еркіндік қана адамзат оң ойының тұрағы және ақылының байлығы қоймасы болмақ. Еді жан өздігімен қандайда бір қарама қарсылықтарды анықтауға оған қарсы тұруға шамасыз болып және өзінен ақылды да өндіру қабілеті де жоқ. Жанға ақыл қызмет қылып оның өсіп-өнуін, көбейіп, бөлінуін қаматамасыз етпек. Ал ақылдың рухқа тәуелді түрде өсіп өнетінін де, көбейетінін де ойға байланысыты қуатылығы артатын білген адам баласы рух пен жанның иман мен сенімнің және жаратылыс сипатарының себептеріне ақыл арқылы пайымдап, ұғыну дәржесіне жете алады. Ол үшінде әлі біздің бұл келтірген сынымыз және ақылы туралы біліміз жеткіліксіз. Әрі қарай тереңірек қазбалап ұғынуға тырысып бұрынғы негізделген ақылдылық болмысымыдан арылуымыз және «Білмеймін» деген ғылымды меңгеруге ықыласты болуымыз да керек. Және біздер өзіміздің негізделген ақылымызбен жақсылықтардың құндылығын анықтай алмаймыз. Жалған құндылықтардың жетегіне тез еріп кете береміз. Себебі адамзатқа қателесуге құқын еркін тағдырында алдын ала жазып қойған жаратушы иеміз. Сондықтан біздер бұл тұрмыс тіршілігімізде кейде біліп, кейді білмей жаманшылықтың дәнін өзміз сеуіп оны өсіріп және оны жинап пайдануда да, бір-біріміздге сыйлап қызықтырып азғыруда да еріктіміз. Шайтаннан пайда болатын жын да өзіміз, шайтанға көмекші жамағаты да өзіміз ал негізгі адамдық бейнеміз, періштелігіміз киелі рухпен таза ақылмен, жүрегімізбен, топырақтық болмысымызбен, тазарған жындық кісілігімізбен де байланысты болмақ. Және барлық жаратылыстағы басты себепші адамзатың ақыл өнімі мен жаны болып табылады... ....(жалғасы бар) Ата жолы жазбалары мен ата дәстүрінің насихатын, кітаптарын және құран телогиясы мен Ясауи діни жолымен қазақ әулие-әмбилер аманаттарымен танысқыңыз келсе мына сайтқа кіріп көріңіздер; http://tokbergenbaitassov.com/



  • Поделиться

Похожие произведения